Verstandelijkbeperkt.nl
Dè site over verstandelijke beperking van het Expertisecentrum Verstandelijke Beperking      

Emotionele Ontwikkeling

 

Inleiding             

Ontwikkelingsniveau    

Domeinen SEO-R²          

Afname SEO-R²

Ontwikkelingen SEO-R; SEO-R², SED-s   

Aansluitende methodieken       

Andere schalen

Links     

Literatuur     


Inleiding

In de zorg voor en ondersteuning van mensen met een verstandelijke beperking is sinds een aantal jaar toenemende aandacht voor emotionele ontwikkeling. Uit de praktijk blijkt dat het bepalen van het cognitieve niveau en sociale redzaamheid niet voldoende handvatten geeft om goed af te stemmen op de mogelijkheden en draagkracht van mensen met een beperking. Kennis van het sociaal-emotionele ontwikkelingsniveau van een cliënt is onontbeerlijk. Als niet duidelijk is op welk sociaal-emotioneel niveau een cliënt functioneert, is o.a. het gevaar van overschatting groot. Onderstaand is gebaseerd op de publicatie 'Sociaal-emotionele ontwikkeling' van Zaal, S., Boerhave, M., Koster, M. (2008).

Ontwikkelingsniveau

Om een cliënt aan te spreken op het niveau dat bij hem past is het dus noodzakelijk een goed beeld van zijn sociaal-emotionele ontwikkeling te hebben. In de beschrijving van de sociaal-emotionele ontwikkeling worden de volgende fasen onderscheiden:

1.            Eerste Adaptatiefase        0  -    6  maanden

2.            Eerste Socialisatie fase   6  -  18  maanden

3.            Eerste Individuatiefase  18  -  36  maanden

4.            Eerste Identificatiefase     3  -    7  jaar

5.            Realiteitsbewustwording  7  -  12  jaar

De inschatting van ontwikkelingsniveau wordt bemoeilijkt door de aanwezigheid van een zogeheten disharmonisch ontwikkelingsprofiel bij veel cliënten. Dit betekent dat de verschillende aspecten in de ontwikkeling van de persoon niet in evenwicht met elkaar zijn. Een disharmonisch profiel maakt een cliënt, vooral emotioneel, kwetsbaar en juist vanuit die emotionele kwetsbaarheid ontstaat bij veel cliënten psychische problematiek en/of moeilijk verstaanbaar gedrag.

Om een inschatting te maken van het niveau van emotionele ontwikkelingsniveau zijn er enkele instrumenten in gebruik. Een van de in Nederland gebruikte instrumenten is de SEO-R; deze is onlangs gereviseerd tot de Schaal voor Emotionele Ontwikkeling Revised² (SEO-R²).

Domeinen SEO-R²

1: Omgaan met het eigen lichaam

2: Omgaan met ‘emotioneel belangrijke anderen’.                                                                                                                                                

3: Beleving van zichzelf in interactie met de omgeving.                                                                                                                                               

4: Omgaan met een veranderende omgeving/permanentie van object.                                                                                                                                                

5: Angsten.   

6: Omgaan met ‘gelijken’.                                                                                                                                                 

7: Omgaan met materiaal.                                                                                                                                               

8: Communicatie.

9: Differentiatie van emoties.                                                                                                                                                

10: Agressieregulatie.                                                                                                                                                

11: Invulling vrije tijd – Spelontwikkeling.                                                                                                                                                

12: Morele ontwikkeling.                                                                                                                                                

13: Regulatie van emotie.

Afname SEO-R²

De ‘Schaal voor Emotionele Ontwikkeling - Revised²’ is een instrument waarbij aan de hand van een semi-gestructureerd interview het niveau van emotionele ontwikkeling over de dertien bovengenoemde domeinen in kaart gebracht wordt. 

Er is namelijk geen strak omlijnd protocol voor het afnemen van dit instrument. Ook als deze eenmaal is afgenomen, kunnen er nog vragen zijn, zoals: “Hoe vertaal ik het ingeschatte emotionele ontwikkelingsniveau van de cliënt in een concrete begeleidingsstijl?” en “Hoe communiceer ik het beste over de uitkomsten van de SEO-R² met de cliënt, zijn ouders en begeleiders?”. Training in het gebruik van de SEO-R² wordt aangeraden.

Ontwikkelingen SEO-R; SEO-R², SED-s

Anton Došen ontwikkelde in 1990 een eerste experimenteel Schema voor schatting van het niveau van de Emotionele Ontwikkeling (SEO). Hoewel emotionele ontwikkeling een lastig concept is om te operationaliseren en de SEO-R binnen de COTAN geen voldoende beoordeling kreeg, bleek het instrument een grote behoefte te vervullen en steeds meer bekend en ingeburgerd te raken in zowel Nederland als Vlaanderen. Vervolgens werd de betrouwbaarheid van deze schaal wetenschappelijk onderzocht en werd de SEO-R op basis van feedback van clinici en experts grondig aangepast en bewerkt . Het resultaat is de SEO-R². Daarmee met de SEO-R ² (Morisse, 2016) een gevalideerd onderzoeksmiddel beschikbaar om de emotionele ontwikkeling te diagnostiseren.

Wat zijn de voornaamste verschillen tussen de SEO-R² en de SEO-R?

•             De domeinen 9, 10 en 13 werden grondig herzien.

•             De schaal werd volledig herzien op basis van de bevraging van de clinici.

•             Er werd gestreefd naar een meer gebruiksvriendelijke afname door het herzien en uitbreiden van de handleiding op het gebied van scoring en interpretatie van diverse profielen.

•             De beschrijving van het wetenschappelijk onderzoek naar de psychometrische eigenschappen van de SEO-R (betrouwbaarheid) en de SEO-R² (validiteit) is toegevoegd aan de handleiding.

•             Er is een online versie beschikbaar op http://www.sen-seo.be

In voorjaar 2015 is er een onderzoek (Lime-survey) naar het ontwikkelen van een verkortte SEO, gestart voor een versie in het Nederlands en Duits . Deze verkorte versie is (in het Engels): Scale Emotional Development-Short. SED-s.

Aansluitende methodieken

SEO-R Kleurenprofiel : Rachel de Groot heeft, gebaseerd op Došens werk, het SEO-R Kleurenprofiel ontwikkeld. Met het Kleurenprofiel is het mogelijk als team het beeld van de cliënt op te bouwen. Met handig gebruik van kleur en pictogrammen komt deze complexe informatie dichtbij. Zo kan gezamenlijk in kaart gebracht worden wat er aan de hand is met de emotionele ontwikkeling.

De MATCH-training: deze training stelt teams in staat om onder leiding van hun orthopedagoog/psycholoog zelf handvatten op te doen om aan te sluiten op de emotionele ontwikkeling van hun cliënten. Aan het eind van de training ontvangt het team een handige job-aid om de diagnostiek van de cliënten discreet in vast te leggen en de match met de bijbehorende begeleidingsstijl vast te houden.

Andere schalen

Experimentele Schaal voor de beoordeling van het Sociaal Emotionele Ontwikkelingsniveau-Revisie (ESSEON-R)

Schaal waarmee het sociaal-emotioneel ontwikkelingsniveau bepaald kan worden. De schaal kan een ontwikkelingsleeftijd die ligt tussen de 0 en 14 jaar vaststellen. Het gaat hierbij om kinderen en volwassenen met een verstandelijke beperking, een pychische ontwikkelingsachterstand, een ontwikkelingsstoornis of psychiatrische problematiek, een zintuigelijke of communicatieve beperking of school- en leerproblemen.

Doel

De ESSEON-R heeft tot doel het niveau van de sociaal-emotionele ontwikkeling te bepalen. Dat niveau wordt uitgedrukt in de ontwikkelingsleeftijd waarop een bepaald sociaal-emotioneel niveau bij minimaal de helft van zich normaal ontwikkelende kinderen is bereikt.

Beoordeling door COTAN

De COTAN beoordeelde in 2008 de normen, de betrouwbaarheid en de validiteit van de ESSEON als onvoldoende. In 2011 heeft de COTAN de kwaliteit van de handleiding en het testmateriaal van de ESSEON-R opnieuw bekeken en als goed beoordeeld. De overige criteria zijn niet opnieuw beoordeeld omdat er geen nieuwe onderzoeksgegevens waren.   zie voor meer info

Links

https://www.kennisplein.be/Pages/Handboek-SEO-R².aspx

https://www.graviant.nl/sociaal-emotioneel-welzijn-ontwikkeling-vaardigheden/seo-r-kleurenprofiel.html

http://www.match-training.nl/ 

http://www.nji.nl/nl/Experimentele-Schaal-voor-de-beoordeling-van-het-Sociaal-Emotionele-Ontwikkelingsniveau-(ESSEON)

Literatuur

-Morisse, F., & Došen, A. (red.). (2016). SEO-R². Schaal voor Emotionele Ontwikkeling – Revised². Antwerpen-Apeldoorn. Garant nv. ISBN: 9789044133677

-Hoekman, J., Miedema, A., Otten, B., & Gielen, J. (2011). ESSEON-R. Schaal voor het schatten van het emotioneel ontwikkelingsniveau - Revisie. Leiden: PITS.

-Twint,B, Bruin, J.Handboek emotionele ontwikkeling & verstandelijke beperking”.  

-Waelen, Y.M. (2009). Onderzoek naar psychometrische kenmerken van de SEO en de ESSEON bij mensen met een verstandelijke beperking. Utrecht: Universiteit Utrecht.

 -Zaal, S., Boerhave, M., Koster, M. (2008) 'Sociaal-emotionele ontwikkeling. Omschrijving fasen en bijbehorende begeleidingsstijl', Cordaan, Amsta