Verstandelijkbeperkt.nl
Dè site over verstandelijke beperking van het Expertisecentrum Verstandelijke Beperking      

Belonen, negeren & begrenzen

Het gaat hier om concrete directe reactie-vormen op gedrag dat gewenst of niet gewenst is. In algemene zin valt bijna niet te ontkomen aan een bepaalde reactie op gedrag, ongeacht de vorm er van. Het bewust inzetten van een beloning, al is het een bevestigend knikje of een complimentje, dan wel het negeren of juist begrenzen is een vorm van gedragsbeïnvloeding die past binnen de leertheoretische principes (vgl. gedragsbenadering*).
Beloningen zijn concrete positieve reacties op gedrag en worden ingezet om gedrag te versterken. Begrenzingen zijn concrete negatieve reacties op gedrag, en worden in die betekenis ook als bestraffing gezien om gedrag te doen afnemen. Negeren beoogd hetzelfde, maar is eigenlijk een onvoldoende respons. In het versterken of af laten nemen van gedrag is het eerder een ‘gok’: soms werkt het, vaker niet. In de praktijk richt negeren zich dan ook op ‘klein gedrag’.  Overigens is het zo dat de door de omgeving bedachte beloning niet de feitelijke beloning hoeft te zijn. Het gaat er voor de betrokkene zelf om dat deze een positieve ervaring opdoet! Zo kan het zijn dat een begrenzing een voor de betrokkene positieve ervaring oplevert (bijv. in situaties van spanningsreductie), of een beloning juist eerder een negatieve situatie oplevert (bijv. in situaties van machtsmisbruik of paradoxale boodschappen: als beloning krijg je geen straf). Er zijn drie positieve situaties: 1) beloningen die een positieve situatie versterken; 2) waarbij een negatieve situatie verdwijnt; 3) waarbij de te verwachten onplezierige situatie juist niet gebeurd.
Er zijn drie negatieve situaties: 1) begrenzingen die een negatieve situatie versterken; 2) waarbij een positieve situatie verdwijnt; 3) waarbij de te verwachten positieve situatie niet gebeurd.
Het is alle gevallen zo, dat de inzet van beloningen of begrenzingen nadrukkelijk moet worden bekeken op hun eigenlijke waarde! (Vgl. Functionele Analyse*) Methodisch vraagt dit een concrete gedragsomschrijving en in welke situaties het beoogde gedrag voorkomt, wat de doelstelling is (een geheel of gedeeltelijk beïnvloeden van het gedrag?), wat de reactie is en of deze ook concreet door allen kan worden uitgevoerd, welke vorm die reactie krijgt voor de betrokkene zelf (de beloning zelf) en tenslotte over welke periode de respons wordt gegeven en volgehouden. Een niet afgebakende tijd is contraproductief. De beloning is bij voorkeur geen geld, maar een respons die voor haar/hem een duidelijke ‘winst’ oplevert, of positieve betekenis heeft: iets lekkers, iets functioneels (tekenstiften), samen een DvD kijken, of een inwisselbaar fiche. (vgl. Token Economy*). Begrenzen is vooral aan de orde bij impulscontroleproblemen en in de vorm van straffen al beter niet inzetbaar. Het gaat dan ook om grensoverschrijdend en (zelf)destructief gedrag. Praktisch is bijv. het gebruik van een plaswekker een goed hanteerbare begrenzer! Niet zelden ook vinden kinderen en jongeren zelf een bepaalde begrenzer ‘goed werken’, zeker ook als ze daar dan zelf een rol in kunnen spelen (bijv. een ‘time out’). Begrenzingen of straffen moeten ook zeer direct volgen op het gedrag (niet uitstellen tot later) en vragen om een redelijk alternatief: wat niet kan is dan duidelijk, maar wat kan wel??? Het aanbod van dit alternatief is een versterker van gewenst gedrag! Dit is overigens iets anders dan een ‘weer goed maken’!!!

Literatuur

  • Aussems, A. & E.J. Zwaan,
    straffen in de opvoeding, Amersfoort, 1991.
  • Cladder, J.M., M. Nijhoff-Huysse & G. Mulder
    Gedragstherapie met kinderen en jeugdigen, Lisse, 1998
  • Korrelboom, K, & E. ten Broeke,
    Geïntegreerde cognitieve gedragstherapie. Handboek voor theorie en praktijk, Bussum, 2004.
  • Prins, P.J.M. & J.D. Bosch (red.),
    Methoden en technieken van gedragstherapie bij kinderen en jeugdigen, Houten, 1998.
  • Prinzie, P.,
    - Waarom doet mijn kind zo moeilijk. Moeilijk gedrag begrijpen, efficiënt straffen en beloenen. Tiel, 1998.


Links